Категория: Հայերեն էջեր

ՏԻԳՐԱՆ Բ ՄԵԾԻ «ԱՐՔԱՅԻՑ ԱՐՔԱ» ՏԻՏՂՈՍԻ ՄԱՍԻՆ

Այս վերնագրով հոդվածս տարիներ առաջ (1990-ական թթ. սկզբին) տպագրվել էր  «Ուրբաթ» հասարակական-քաղաքական անկախ շաբաթաթերթում: Ցավոք, ինձ մոտ չի պահպանվել այդ լրագրի համապատասխան համարը: Բայց ունենալով բնագիրը՝ այդ նյութը ներկայացնում եմ համացանցի ընթերցողներին:


Պատմագիտության մեջ ընդունված է, որ Տիգրան Բ «արքայից արքա» տիտղոսն ստացել է պարթևներին ընկճելուց հետո, այսինքն՝ մ.թ.ա. 87-85 թթ. (հմմտ.՝ «Հայ ժողովրդի պատմություն», հ. 1, Երևան, 1971, էջ 562, 668-670, այսուհետև՝ ՀԺՊ): Եթե «արքայից արքա» տիտղոսը նշանակում է գերիշխանություն այլ արքաների հանդեպ (հմմտ. ՀԺՊ, էջ 571, 668), ապա, տրամաբանորեն, Տիգրան Բ ավելի շուտ պետք է «ստանար» այդ տիտղոսը, որովհետև մինչև պարթևներին հաղթելը, նա իրեն էր ենթարկել Ծոփքի հայկական թագավորությունը, ասպատակել Կապադովկիան, իր ազդեցությունն էր հաստատել Վիրքում և Աղվանքում (հմմտ.՝ ՀԺՊ, էջ 565, 570: Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 11, էջ 697):

  Բայց ինչո՞ւ  Տիգրան Բ այդ տիտղոսը ստացել է հենց պարթևներին ընկճելուց հետո: Այդ հարցի պատասխանը, իմ կարծիքով, կապված է Տիգրան Բ-ի արքայատոհմական պատկանելիության հետ. Տիգրանը պատկանում էր նույն արքայատոհմին, որի պատկանում էին և պարթևաց արքաները, այսինքն՝ Արշակունիների արքայատոհմին: Այս միտքը հակասում է Տիգրանի Արտաշեսյան լինելու՝ այժմ ընդունված պաշտոնական տեսակետին: Սակայն Տիգրանի Արշակունի լինելով է, որ հնարավոր է դառնում խնդրի լուծումը: 

 Արդ, ի՞նչ կռվան կա Տիգրանին Արշակունի համարելու: Առաջին և հիմնական կռվանը Մովսես Խորենացու տեղեկություններն են, որոնց համաձայն Տիգրան Միջինը (ժամանակագրական առումով Մովսես Խորենացու Տիգրան Միջինի շրջանը համընկնում է պատմագիտության մեջ այժմ ընդունված Տիգրան Բ Մեծի գահակալման վերջին և Արտավազդ Բ-ի գահակալման առաջին շրջանին), լինելով հայ Արշակունիների հիմնադիր Վաղարշակի ծոռը (Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Բ, Գ-ԺԴ)՝  Արշակունի էր: Սակայն պաշտոնական պատմագիտությունը չի ընդունում Մովսես Խորենացու այդ հաղորդումների ճշմարիտ լինելը: Այդ դեպքում, գուցե, դիմենք օտարների՞ն: 

  Մովսես Խորենացուց շուրջ 370 տարի առաջ հայ Արշակունիների մասին կարևոր հաղորդումներ է տվել հռոմայեցի պատմագիր Տակիտոսը, որը, խոսելով պարթևաց արքա Վաղարշ I-ի կողմից Հայոց արքա Տրդատ Ա-ին թագադրելու մասին, նշում է. «Քանզի Վաղարշը, գտնելով, որ հարմար առիթ է ստեղծվել մտնելու Հայաստան, որը մի ժամանակ գտնվել է իր նախնիների տիրապետության տակ և նենգաբար զավթվել է օտար թագավորի (խոսքը հռոմեական դրածո Հռադամիզդ իբերացու մասին է – Ս.Կ.) կողմից» (Տակիտոս, Տարեգրություններ, XII, 50, ընդգծումը իմն է – Ս.Կ.):

Մեկ այլ առիթով Տակիտոսը գրում է, «… Վաղարշը հրավիրեց խորհուրդ և, Տրդատին առաջարկելով նստել իր կողքին, ասաց հետևյալը. «Քանզի այստեղ գտնվող Տրդատը, ծնված նույն հորից, ինչ-որ ես, լինելով կրտսեր, ինձ է զիջել  առաջնությունը, ես նրան տվել եմ Հայոց թագավորությունը, որը մեր տոհմում համարվում է տիրապետության երրորդ աստիճանը, քանզի մարերին ավելի վաղ իր հովանու տակ է վերցրել Բակուրը: Ես կարծում էի, թե, ի հեճուկս եղբայրների միջև եղած հին երկպառակության, ի հարկին կարգավորել եմ մեր ընտանեկան հարաբերությունները» (Տակիտոս, նույն տեղում, XV, 2, ընդգծումն իմն է – Ս.Կ.):

 Տակիտոսի տեղեկություններից պարզ երևում է, որ Հայաստանում Տրդատ Ա-ից (որին արդի պատմագիտությունը համարում է Հայ Արշակունիների արքայատոհմի հիմնադիր) առաջ էլ իշխել է Արշակունիների տոհմը: Այլ կերպ՝ Տակիտոսի տեղեկությունները հաստատում են Մովսես Խորենացու հաղորդումները: Ուրեմն Տիգրան Բ Արշակունի էր: Այդ պարագայում «արքայից արքա» տիտղոսի անցումը կատարվել է հետևյալ կերպ:

Հայաստանում (մ.թ.ա. II դարից) և Պարթևաստանում (մ.թ.ա. III դարից) իշխել են միևնույն տոհմի՝ Արշակունիների գահակալները: Ինչպես նախարարական տներում տոհմի գլխավորը մեկն էր՝ նահապետը, այնպես էլ Արշակունիների տարբեր գահակալներից մեկը պետք է լիներ գլխավորը՝ «արքայից արքան»:

Սկզբից ևեթ տոհմի ավագը Պարթև Արշակունիներն էին, որովհետև Հայ Արշակունիներին Հայոց գահին հաստատել են Պարթև Արշակունիները (հմմտ.՝ Մովսես Խորենացի, նույն տեղում, Բ, ԿԸ): Տիգրան Բ, ըստ պաշտոնական պատմագիտության, հաղթելով նրանց, կոչվել է «արքայից արքա», այսինքն՝   ինքն է դարձել տոհմի ավագը, իսկ ըստ Մովսես Խորենացու, այդ ավագությունը պարթևներից խլել է Արտաշես Ա:

Մովսես Խորենացու որոշ տեղեկություններ, ինչպես նաև Տակիտոսից մեջբերված 2-րդ հատվածը ապացուցում են, որ Հայ և Պարթև Արշակունիների միջև միշտ պայքար է մղվել ավագության համար: Խոսելով Հայոց արքա Արտաշես Ա-ի մասին, Մովսես Խորենացին գրում է. «Արտաշեսն իր հոր՝ Արշակի փոխարեն թագավորում է Հայաստանի վրա… և մեծանալով, չի կամենում  երկրորդական գահը գրավել, այլ ձգտում էր ավագության. Արշականը համաձայնելով՝ տալիս է նրան նախագահւթյունը» (Մովսես Խորենացի, նույն տեղում, Բ, ԺԱ, ընդգծումն իմն է – Ս.Կ.):

Մեկ այլ առնչությամբ Մովսես Խորենացին գրում է. «Այս բոլորից հետո Տիգրանը հիվանդ լինելով, աղաչում է պարսից  (իմա՝ պարթև -Ս.Կ.) Արտաշես թագավորին՝ իրենց մեջ սեր հաստատել իր հոր հպարտության պատճառով, երբ նա պարսիկներից (իմա՝ պարթևներից –Ս.Կ.) խլեց նախագահությունը: Իսկ ինքը (Տիգրանը) երկրորդական գահն ընդունելով, ինչպես օրենքն էր, նախագահությունը իր կամքով վերադարձնում է նրան» (Մովսես Խորենացի, նույն տեղում, Բ, ԺԹ, ընդգծումն իմն է – Ս.Կ.):

Այսպիսով, Տիգրան Բ-ի (ըստ պաշտոնական պատմագիտության) կամ Արտաշես Ա-ի (ըստ Մովսես Խորենացու) կողմից պարթևներից տոհմի ավագությունը (նախագահությունը, առաջնությունը) վերցնելը նշանակում էր Հայ Արշակունիների գերակայությունը Պարթև Արշակունիների նկատմամբ և այս դեպքում «արքայից արքա» տիտղոսը ո՛չ միայն և ո՛չ այնքան նշանակում էր գերիշխանություն այլ արքաների նկատմամբ, որքան նշանակում էր գերակայություն տոհմում: Հետևաբար, անկախ այն բանից Տիգրան Բ կհնազանդեցնե՞ր շատ թագավորներ, թե ոչ՝ նա «արքայից արքա» կկոչվեր միայն պարթևներին հաղթելուց, այսինքն՝ տոհմում ավագություն ձեռք բերելուց հետո: Այդ պատճառով, Տիգրան Բ, Ծոփքի հայկական թագավորությունը Մեծ Հայքին միավորելուց, Կապադովկիայի հռոմեական դրածոյին գահազրկելուց, Վիրքի և Աղվանքի նկատմամբ գերակայություն հաստատելուց հետո անգամ, չէր կարող իրեն կոչել «արքայից արքա» :

  Տիգրան Բ-ի հաջորդներից Արտավազդ Բ, Արտաշես Բ և Տիգրան Դ իրենց նույնպես անվանել են «արքայից արքա», ինչը ոչ միայն ցույց էր տալիս նրանց հզոր արքաներ լինելը, այլև այն, որ նրանք մրցում էին պարթև արքաների հետ այդ տիտղոսը կրելու համար:

 Հայկական հանրագիտարանի                                                                                  նախկին  ավագ գիտական խմբագիր 

Սեդրակ Կրկյաշարյան

 

Обсудить у себя 0
Комментарии (0)
Чтобы комментировать надо зарегистрироваться или если вы уже регистрировались войти в свой аккаунт.

Войти через социальные сети:

kerkyra
kerkyra
сейчас на сайте
Читателей: 3 Опыт: 0 Карма: 1
Теги
asala hайк наhапет γενοκτονία γενοκτονία αρμενίων ιατρικά μαντελσταμ ναγκόρνο καραμπάχ «νέμεσις»... οι ελεύθερες ρίζες ουσίες τα αντιοξειδωτικά φυτικές ίνες абхазия осетия адонц айк нахапет ани армянская энциклопедия армянские мстители арцах батыев вандализм церковь великая армения венизелос галерея подонков геноцид геноцид армян в азербайджане гостеприимство армян детская кровать ереван законопроект о криминализации отрицания геноцида западная армения изобретения армян «карабахский вопрос» каро пайлан левон мелик-шахназарян лжеучёный михаил мейер макрон мовсес хоренаци музей геноцида наим бей национально-культурный геноцид ногалес операция «немезис» памятники армянской архитектуры пандухт первая христианская страна посол «азербайджана» пушкин рассказ русского офицера русский офицер светлана шмелева советский генерал сумгаит тацит уничтожение армянских рукописей фридман холокост холокост евреев яникян «ազերի» բաթըև հայկ նահապետ հերյուրանքներ պեր գարտոն տիգրան բ մեծ ցեղասպանություն
все 2 Мои друзья